การพัฒนาธุรกิจเขตปลอดอากร (Free Zone) ในพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพกับการส่งเสริมการค้าและการลงทุนระหว่างประเทศ (ตอนที่ 1)

ผู้เขียน ศาสตราจารย์ ดร. ทวีศักดิ์ เทพพิทักษ์ คณะโลจิสติกส์ มหาวิทยาลัยบูรพา

ในบทนี้จะเป็นการวิเคราะห์ศักยภาพในการพัฒนาธุรกิจเขตปลอดอากร (Free Zone) ในพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพ โดยการวิเคราะห์และนำเสนอความเป็นไปได้ในการดำเนินกิจกรรม Free Zone ร่วมกับการให้บริการของโครงการพัฒนาคลังสินค้าขาเข้าท่าเรือกรุงเทพ โดยจะวิเคราะห์ศักยภาพในการจัดตั้งเขตปลอดอากรทั้งในเขตรั้วศุลกากรและนอกเขตรั้วศุลกากร ซึ่งจะได้กล่าวต่อไปในรายละเอียด โดยปกติแล้ว การจัดตั้งเขตปลอดอากรมักจะดำเนินการไม่ไกลจากท่าเรือหรือท่าอากาศยานเพื่อลดต้นทุนค่าขนส่งและโลจิสติกส์ที่เกิดจากการฝากหรือมีการเคลื่อนย้ายสินค้าซ้ำซ้อน ประกอบกับจะได้รับสิทธิประโยชน์ภายใต้เงื่อนไขของการดำเนินงานของเขตปลอดอากรกำหนดไว้ซึ่งถือว่าเป็นประเด็นที่สำคัญของนักธุรกิจที่มีการนำเข้าวัตถุดิบหรือสินค้าเพื่อแปรรูปแล้วทำการส่งออกไปยังต่างประเทศ โดยท่าเรือกรุงเทพถือว่าเป็นพื้นที่หนึ่งที่มีศักยภาพเนื่องจากอยู่ไม่ไกลจากจุดขนถ่าย มีระบบสาธารณูปโภคและสิ่งอำนวยความสะดวกครบครัน โดยเฉพาะอยู่ไม่ไกลจากฐานการผลิตของผู้ใช้บริการมากนักและมีค่าใช้จ่ายไม่สูงมากนักเมื่อเปรียบเทียบกับเอกชน

ด้วยลักษณะทางกายภาพที่โดดเด่นทั้งรูปแบบการขนส่งและกระจายสินค้าในพื้นที่หน้าท่าเชื่อมโยงภายในท่าเรือกรุงเทพกับพื้นที่แนวหลังระยะประชิด (Immediate Hinterland) ได้แก่ การขนส่งเชื่อมโยงภายในบริเวณท่าเรือกรุงเทพและบริเวณโดยรอบท่าเรือกรุงเทพ ตลอดจนนิคมอุตสาหกรรมที่อยู่ในเขตปริมณฑล ที่ยังจำเป็นต้องพึ่งพาการขนส่งทางถนนเป็นหลัก ตลอดจนท่าเรือกรุงเทพควรสนับสนุนการจัดหาพื้นที่เพื่อจัดตั้งเขตปลอดอากรและกิจกรรมโลจิสติกส์ในอนาคต

ซึ่งในบทนี้จะมีการวิเคราะห์ศักยภาพเชิงพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพในการจัดตั้งเขตปลอดอากร การทบทวนศักยภาพการดำเนินงานของท่าเรือกรุงเทพในการพัฒนาเป็นเขตปลอดอากรความเป็นไปได้ในการดำเนินกิจกรรมเขตปลอดอากรร่วมกับการให้บริการของโครงการพัฒนาคลังสินค้าขาเข้าท่าเรือกรุงเทพ หลังจากนั้นจะทำการวิเคราะห์สิ่งแวดล้อมภายในและสิ่งแวดล้อมภายนอก โดยใช้เครื่องมือทางบริหารธุรกิจและการวางตำแหน่งทางธุรกิจและกลยุทธ์ในการบริหารจัดการเขตปลอดอากรและการประเมินความเสี่ยง รวมถึงการกำหนดปัจจัยแห่งความสำเร็จในการดำเนินการเขตปลอดอากรของท่าเรือกรุงเทพในอนาคต

ท่าเรือกรุงเทพมีศักยภาพที่ค่อนข้างจำกัดในการใช้พื้นที่เพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการนำเข้า-ส่งออกแต่จะมีศักยภาพอย่างยิ่งในการพัฒนาให้เป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์เพื่อการค้าระหว่างประเทศเนื่องจากสภาพพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพถือได้ว่าเป็นพื้นที่เชิงกลยุทธ์ (StrategicLocation) ที่ติดแม่น้ำเจ้าพระยาโดยมีที่ตั้งอยู่ใจกลางเมืองหลวงซึ่งสามารถขนส่งและกระจายสินค้าไปยังส่วนกรุงเทพมหานครและปริมณฑลได้สะดวก รวดเร็วและเข้าถึงพื้นที่เป้าหมาย อย่างไรก็ตามก็มีปัจจัยเชิงลบของการพัฒนาพื้นที่เนื่องจากปัญหาในด้านชุมชนในสังคมพื้นที่รอบท่าเรือและอำนาจในการใช้กรรมสิทธิ์ของเจ้าของที่ดินเหนือสิทธิการเช่าใช้พื้นที่ของหน่วยงานอื่น ๆ ค่อนข้างต่ำ ทำให้ไม่สามารถบริหารจัดการที่ดินในกรรมสิทธิ์ของตนเองได้อย่างมีประสิทธิภาพและมีประสิทธิผล โดยท่าเรือกรุงเทพมีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ 2,353 ไร่ แบ่งเป็น พื้นที่ในเขตรั้วศุลกากรใช้ในกิจการประมาณ 898 ไร่ พื้นที่นอกเขตรั้วศุลกากรใช้ในกิจการประมาณ 115 ไร่ พื้นที่จะใช้ขยายกิจการในอนาคตประมาณ 71 ไร่ พื้นที่ให้หน่วยงานราชการขอใช้ประมาณ 217 ไร่ พื้นที่ให้หน่วยงานของรัฐและเอกสารเช่าประมาณ 664 ไร่ พื้นที่ชุมชนประมาณ 197 ไร่ และทางสัญจรประมาณ 191 ไร่ ตามแผนผังท้ายนี้

รูปที่ 1-1 แผนผังท่าเรือกรุงเทพ

ที่มา : ww.tri.chula.ac.th/triresearch/bangkokport/bangkokport.html

​เมื่อพิจารณาความเป็นไปได้ของท่าเรือกรุงเทพในการขยายการลงทุนในธุรกิจเขตปลอดอากร (Free Zone) ในพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพ โดยเฉพาะในเขตรั้วศุลกากรพบว่า ผลการศึกษาในด้านต่างๆ มีความเป็นไปได้ในทางเทคนิคและทางกายภาพ ทั้งนี้ รัฐบาลปัจจุบันมีนโยบายดึงดูดการลงทุนของไทยและต่างประเทศในสาขาที่เป็นการผลิตสินค้าและบริการที่มีพื้นฐานทางเทคโนโลยีมูลค่าสูง เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม และมีการถ่ายทอดเทคโนโลยีให้แก่คนไทย รวมถึงการลงทุนในการสร้างเมืองใหม่ในพื้นที่ที่เหมาะสมและโครงสร้างพื้นฐานสาธารณะ โดยปรับปรุงกฎระเบียบและสภาวะแวดล้อมของการลงทุนให้เอื้ออำนวยและดึงดูดนักลงทุน

อีกทั้งหน่วยงานภาครัฐหลายแห่ง ยกตัวอย่างเช่นสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการลงทุน (BOI) ให้การส่งเสริมการลงทุนให้ความสำคัญกับการส่งเสริมการลงทุนธุรกิจบริการเพื่อจัดตั้งเป็นเขตปลอดอากร (FreeZone) อันเป็นการสะท้อนให้เห็นถึงทิศทางของรัฐบาลที่จะส่งเสริมการค้าและการลงทุนระหว่างประเทศ เนื่องจากเป็นภาคบริการที่สำคัญที่ช่วยยกระดับความสามารถในการแข่งขัน สร้างมูลค่าเพิ่มของภาคการผลิตไทย เป็นแหล่งสร้างรายได้เงินตราต่างประเทศและรายได้ท้องถิ่นและลดต้นทุนการกระจายสินค้าภายในประเทศและต่างประเทศ โดย BOI มุ่งเน้นให้สิทธิประโยชน์กับกิจการโครงสร้างพื้นฐานและโลจิสติกส์ เนื่องจากมีส่วนช่วยยกระดับอุตสาหกรรมต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องของไทยได้ เช่น กลุ่มอุตสาหกรรมอาหารและแปรรูปสินค้าเกษตร กลุ่มอุตสาหกรรมยานยนต์และอุปกรณ์ขนส่ง กลุ่มอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า กลุ่มอุตสาหกรรมพื้นฐาน กลุ่มกิจการนิคมและเขตอุตสาหกรรมเทคโนโลยี

ปัจจุบัน BOI ให้การส่งเสริมการลงทุนในกิจการบริการขนส่งและโลจิสติกส์ประเภท  ต่าง ๆ ได้แก่ กิจการบริการทางน้ำ กิจการศูนย์บริการโลจิสติกส์ การขนถ่ายสินค้าสำหรับเรือเดินทะเล การบริการที่จอดเรือ กิจการขนส่งทางเรือ กิจการสถานที่ตรวจปล่อยและบรรจุสินค้าเข้าตู้คอนเทนเนอร์เพื่อการส่งออก โรงพักสินค้าเพื่อตรวจปล่อยของขาเข้าและบรรจุของขาออกที่ขนส่งโดยระบบคอนเทนเนอร์นอกเขตท่าเทียบเรือ กิจการสนามบินพาณิชย์ กิจการขนส่งทางอากาศยานและกิจการศูนย์กลางการค้าสินค้าเกษตร ด้วยสิทธิประโยชน์ ต่างๆ ได้แก่ การยกเว้นภาษีเงินได้ การยกเว้นอากรเครื่องจักร การยกเว้นอากรวัตถุดิบผลิต การอนุญาตให้ถือกรรมสิทธิ์ที่ดิน และการอนุญาตให้นำเข้าช่างฝีมือและผู้ชำนาญการต่างชาติเข้ามาทำงานในกิจการได้  

ขณะที่ท่าเรือกรุงเทพเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญที่สุดในการเป็นประตูเชื่อมโยงการค้าของไทยกับโลก ตลอดจนเป็นแหล่งอุตสาหกรรมและบริการโลจิสติกส์เพื่อการค้าระหว่างประเทศที่มีความสำคัญที่สุดของไทย ดังที่เห็นได้จากพื้นที่กรุงเทพและปริมณฑลเป็นพื้นที่ที่มีการลงทุนการประกอบธุรกิจขนส่งและกระจายสินค้าเป็นจำนวนมากที่สุดของประเทศและมีการพัฒนาระบบคมนาคมขนส่งสินค้าที่หลากหลาย ทำให้ส่งผลเกื้อหนุนเสริมต่อการขยายตัวของท่าเรือกรุงเทพในอนาคต สามารถใช้พื้นที่ของเขตปลอดอากร (Free Zone) ที่ตั้งอยู่ภายในท่าเรือกรุงเทพบริเวณลานวางตู้เปล่า (Empty Yard) ในการดำเนินพิธีการศุลกากร การตรวจสอบและบรรจุสินค้าเข้าตู้คอนเทนเนอร์ และการเก็บพักรักษาสินค้าที่รอการขนถ่ายขึ้นลงเรือสินค้าซึ่งรูปแบบและแนวทางการดำเนินโครงการดังกล่าวจะต้องมีการศึกษาอย่างละเอียดต่อไป ดังนั้น การที่ท่าเรือกรุงเทพให้ความสำคัญกับการเปิดธุรกิจใหม่และการลงทุนธุรกิจเขตปลอดอากรถือเป็นปัจจัยบวกเพื่อช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการรับส่งสินค้าเข้าและออกจากท่าเรือกรุงเทพได้ดียิ่งขึ้น

นอกจากนั้นแล้วโดยพื้นที่ของท่าเรือกรุงเทพเองยังพอที่จะสามารถนำมาลงทุนพัฒนาด้านธุรกิจด้านเขตปลอดอากร การขนส่งแบบประจำเส้นทาง คลังสินค้าทัณฑ์บนและศูนย์กระจายสินค้า ได้แก่ พื้นที่ ที่ปตท. เช่าจากการท่าเรือฯ คิดเป็นพื้นที่ประมาณ 103 ไร่ ซึ่งเมื่อหมดสัญญาแล้ว ท่าเรือกรุงเทพสามารถพิจารณานำพื้นที่ดังกล่าวมาพัฒนาธุรกิจของท่าเรือกรุงเทพ เพื่อเป็นการสร้างธุรกิจใหม่เพื่อรองรับการขยายตัวในอนาคตได้ หรืออาจจะพิจารณากำหนดอัตราค่าเช่าที่ดินให้มีความเหมาะสมกับสภาพการณ์ทางเศรษฐกิจในปัจจุบัน หรือกำหนดรูปแบบการดำเนินธุรกิจใหม่ให้มีความสัมพันธ์กับรายได้ของเอกชนที่จะเข้ามาประกอบการ ซึ่งอาจจะใช้หลักเกณฑ์การกำหนดรายได้ขั้นต่ำจากการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ และมีเงื่อนไขอื่นๆ ที่ให้เอกชนที่เข้ามาประกอบการเสนอผลประโยชน์เพิ่มเติมโดยให้สอดคล้องกับกิจกรรมหรือรายได้ที่เกิดจากการใช้ประโยชน์ในพื้นที่เช่าดังกล่าว เพื่อให้การท่าเรือฯ ได้รับผลตอบแทนจากการใช้ประโยชน์จากที่ดินที่เหมาะสมกับการดำเนินธุรกิจ เป็นต้น

กรณีที่มีการใช้พื้นที่นอกเขตรั้วศุลกากรเพื่อดำเนินการจัดทำเขตปลอดอากร ควรพิจารณาแนวทางการใช้ประโยชน์จากพื้นที่ประมาณ 103 ไร่ นั้นสามารถดำเนินการแบบเปิด คือ การประกวดราคาหรือการประมูลแบบเปิด ที่ท่าเรือกรุงเทพกำหนดขอบเขตของกิจกรรมอย่างกว้างโดยจะต้องเป็นกิจกรรมที่เกี่ยวเนื่องกับกิจการท่าเรือ เพื่อให้เป็นไปตามกรอบพระราชบัญญัติการท่าเรือฯ ที่กำหนด ทั้งนี้จะต้องกำหนดหลักเกณฑ์และแนวทางการคัดเลือกและตัดสินผู้ประกอบการอย่างเป็นธรรมและโปร่งใส ได้แก่ การคำนึงถึงผลประโยชน์ตอบแทนที่ท่าเรือกรุงเทพจะได้รับ ทั้งในรูปของตัวเงินหรือผลตอบแทนสู่สังคมในรูปแบบกิจกรรมการดำเนินงานต่างๆ

ทั้งนี้ ด้วยศักยภาพของท่าเรือกรุงเทพในการเป็นศูนย์กลางการนำเข้าส่งออกสินค้าเพื่อให้บริการแก่ผู้อุปโภค บริโภคในเขตพื้นที่กรุงเทพและปริมณฑลและรวมไปถึงพื้นที่อื่น ๆ ทั่วประเทศนั้น ตามภาพท้ายนี้แสดงตำแหน่งที่ตั้งของผู้ประกอบการด้านธุรกิจการขนส่งที่กระจายตัวอยู่ในพื้นที่ต่างๆ เป็นจำนวนมาก ซึ่งท่าเรือกรุงเทพมีจุดแข็งที่สำคัญ คือมีทำเลที่ตั้งอยู่ใจกลางกรุงเทพและใกล้กับทางด่วนที่สามารถคมนาคมขนส่งสินค้าระหว่างพื้นที่ต่าง ๆ ได้อย่างสะดวกรวดเร็ว

รูปที่ 1-2 ตำแหน่งที่ตั้งของผู้ประกอบการขนส่งสินค้า (จุดสีเหลือง) ในเขตกรุงเทพ

ที่มา : www.google.co.th/maps พ.ศ. 2567